Quá trình thành lập và phát triển:

- Sau cách mạng tháng 8/1945, chức năng quản lý nhà nước về lao động, thương binh và xã hội do Bộ Lao động, Bộ Cứu tế xã hội, Bộ Xã hội và Bộ Thương binh - Cựu binh đảm nhận. Tổ chức thanh tra trực thuộc Bộ Lao động và Bộ Thương binh - Cựu binh, được thành lập theo Tuyên cáo ngày 28/8/1945.

- Giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Miền Bắc (1955-1964) có 03 bộ phận thanh tra là: Ban thanh tra lao động được thành lập ngày ngày 06/4/1957 theo Nghị định số 23/NĐ-LĐ do Bộ trưởng Bộ Lao động ban hành (đến ngày 20/11/1963 Hội đồng Chính phủ ban hành Nghị định số 187/CP quy định bộ máy của Bộ Lao động không còn Ban Thanh tra lao động); Thanh tra an toàn lao động được thành lập theo quy định tại Nghị định số 172/CP ngày 26/6/1961 của Hội đồng Chính phủ và Phòng kiểm tra của Bộ Thương binh - Cựu binh.

- Giai đoạn 1965 – 1975, “Ban Thanh tra lao động” được thành lập lại theo Quyết định số 166/CP ngày 08/9/1966 của Chính phủ; “Ban Thanh tra chính sách thương binh - Xã hội” thuộc Bộ Nội vụ được thành lập theo Nghị định số 213/CP ngày 26/11/1971 của Chính phủ.

-  Thời kỳ xây dựng và bảo vệ tổ quốc 1976 - 1985, có 03 tổ chức là Thanh tra liên quan là: Thanh tra lao động; Thanh tra Kỹ thuật an toàn - Bảo hộ lao động; Thanh tra Chính sách Thương binh và Xã hội.

- Giai đoạn thời kỳ đổi mới từ 1986 – nay: ngày 16/2/1987 Hội đồng Nhà nước ra Quyết định số 782/HĐNN hợp nhất hai Bộ Lao động và Bộ Thương binh và Xã hội thành Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội. Sau đó, ngày 28/11/1989, Hội đồng Bộ trưởng có Quyết định số 187/HĐBT chuyển giao nhiệm vụ của Ủy ban Điều tra tội ác chiến tranh xâm lược cho Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Do đó, trong giai đoạn này tổ chức Thanh tra Lao động- Thương binh và Xã hội cũng có nhiều biến động, thay đổi.

Giai đoạn 1986 -1989: Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội có hai đơn vị thanh tra: Ban Thanh tra Chính sách Lao động – Xã hội được thành lập trên cơ sở hợp nhất Thanh tra Lao động với Thanh tra Thương binh – Xã hội và Ban Thanh tra Kỹ thuật an toàn- Bảo hộ lao động

Giai đoạn 1990-1993: Thực hiện Pháp lệnh Thanh tra năm 1990, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội thành lập Thanh tra Bộ  trên cơ sở hợp nhất Thanh tra Chính sách Lao động – Xã hội với Thanh tra Kỹ thuật an toàn – Bảo hộ lao động.

Giai đoạn 1994 – 2002: Thanh tra Bộ được tách thành Thanh tra Chính sách Lao động – Xã hội và Thanh tra Nhà nước về an toàn lao động.

  Giai đoạn 2003 – nay: Ngày 31 tháng 3 năm 2003 Chính phủ ban hành Nghị định số 29/2003/NĐ-CP quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, theo đó Thanh tra Bộ được hình thành trên cơ sở hợp nhất hai tổ chức Thanh tra Chính sách Lao động – Xã hội và Thanh tra nhà nước về an toàn lao động và tiếp quản chức năng thanh tra vệ sinh lao động do Bộ Y tế chuyển sang.