1. Thực trạng tổ chức và hoạt động thanh tra an toàn, vệ sinh lao động

An toàn, vệ sinh lao động là một chính sách kinh tế xã hội quan trọng trong chiến lược phát triển của Đảng và Nhà nước ta. Ngày nay trong xu thế toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế, việc thực hiện các chính sách xã hội của doanh nghiệp không chỉ còn là nghĩa vụ chấp hành pháp luật của doanh nghiệp mà còn là tiêu chí để doanh nghiệp cạnh tranh tồn tại hay không tồn tại trên thương trường Quốc tế. Công tác thanh tra, kiểm tra an toàn, vệ sinh lao động không chỉ để bảo đảm an toàn sức khoẻ cho người lao động mà còn bảo vệ sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Chính vì vậy, các cơ quan quản lý Nhà nước, quản lí doanh nghiệp cần hiểu rõ các nội dung của công tác thanh tra, kiểm tra về an toàn, vệ sinh lao động đối với doanh nghiệp để thanh tra, kiểm tra, hướng dẫn giúp doanh nghiệp thực hiện tốt công tác này.

Năm 2014, theo thống kê của Thanh tra Bộ, cả nước có 465 thanh tra viên lao động đảm nhận chức năng thanh tra việc thực hiện chính sách lao động, an toàn vệ sinh lao động, người có công, bảo hiểm xã hội, lao động trẻ em, giải quyết khiếu nại tố cáo về việc thực hiện chế độ chính sách lao động….. Số cán bộ làm công tác thanh tra chính sách lao động và an toàn vệ sinh lao động trong cả nước chỉ đạt trên 1/3 số cán bộ thanh tra lao động trên.

Hoạt động thanh tra đã được quy chế hoá và được ban hành theo Thông tư số 05/2014/TT-TTCP ngày 16 tháng 10 năm 2014 của Tổng Thanh tra Chính phủ Quy định về tổ chức, hoạt động, quan hệ công tác của Đoàn thanh tra và trình tự, thủ tục tiến hành một cuộc thanh tra. Song việc tổ chức đoàn thanh tra còn căn cứ vào chức năng quản lý Nhà nước của từng cấp và nhiệm vụ cụ thể trong từng điều kiện cụ thể của cơ quan ra quyết định thanh tra.

Thanh tra An toàn vệ sinh lao động đi kiểm tra công trường

 

2. Đánh giá chung hoạt động thanh tra Lao động

2.1.  Những kết quả đạt được.

Từ năm 2010 đến nay, trên cơ sở Luật Thanh tra, nhiều văn bản pháp quy đã được ban hành để tiến tới hoàn thiện hoạt động của hệ thống thanh tra. Hoạt động của Thanh tra ngành Lao động – Thương binh và Xã hội đã từng bước phát triển theo hướng Độc lập- Sáng tạo- Hiệu quả.

Kết quả đạt được là hàng năm đã phát hiện hàng chục nghìn hành vi vi phạm luật pháp về lao động và đưa ra hàng chục nghìn kiến nghị để các cơ sở thực hiện đúng chính sách chế độ trong các lĩnh vực lao động xã hội. Đề xuất nhiều vấn đề về chính sách lao động, xã hội được Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội chấp nhận để chỉ đạo chung hoặc được pháp luật hoá thành những văn bản pháp quy hiện hành.

Đảm bảo 100 % các vụ tai nạn lao động làm chết người khi được các doanh nghiệp và cơ sở sản xuất khai báo đã được Thanh tra tại các Sở Lao động – Thương binh và Xã hội thực hiện điều tra tai nạn lao động theo quy định.

Tổ chức đào tạo nâng cao trình độ, nghiệp vụ thanh tra cho cán bộ thanh tra: Tiêu chuẩn về đạo đức, phẩm chất, chuyên môn nghiệp vụ của thanh tra viên đã được quy định trong Luật Thanh tra năm 2010. Hàng năm Thanh tra Bộ đã tổ chức được nhiều lớp tập huấn nâng cao nghiệp vụ thanh tra chuyên ngành Lao động – Thương binh và Xã hội cho thanh tra viên trong cả nước đảm bảo không có thanh tra viên nào không được tập huấn nghiệp vụ trước khi làm nhiệm vụ là trưởng đoàn thanh tra hay được giao nhiệm vụ tiến hành thanh tra độc lập.

2.2. Những hạn chế và tồn tại

Nhìn chung, các thanh tra viên đã có nhiều nỗ lực trong việc tiến hành các cuộc thanh tra nhằm tăng số lượng và tần suất các cuộc thanh tra hàng năm. Các cuộc thanh tra tại những doanh nghiệp theo kế hoạch thanh tra đã tránh việc trùng lặp trong cùng một thời gian, cùng một nội dung có nhiều đoàn thanh tra đến doanh nghiệp, hay trong thời gian quá dài doanh nghiệp không được thanh tra dẫn đến lơ là không thực hiện đầy đủ chế độ lao động dẫn đến tai nạn lao động và sự cố máy và thiết bị. Tuy nhiên, số lượng và tần suất các cuộc thanh tra về lao động tại các doanh nghiệp còn rất thấp; các cuộc thanh tra tại các doanh nghiệp không được phân bổ tương xứng với tỷ lệ các doanh nghiệp phân theo hình thức sở hữu, đặc biệt số cơ sở sử dụng dưới 10 lao động được thanh tra còn rất ít. Hiện tượng này dẫn đến tình trạng tác động, hiệu quả của công tác thanh tra nhà nước về lao động chưa mang tính rộng khắp và cơ sở để đánh giá về mức độ thực hiện pháp luật lao động chưa thực sự đầy đủ và chính xác.

              Khẩu hiệu về an toàn lao động tại công trường Formosa Hà Tĩnh

Nguyên nhân dẫn đến tần suất thanh tra thấp là vì số lượng thanh tra viên vốn đã ít lại phải kiêm nhiệm các công tác khác như giải quyết khiếu nại, tố cáo, thanh tra chính sách xã hội. Một nguyên nhân khác làm giảm tần suất thanh tra là: chỉ có thanh tra viên lao động mới được tiến hành các cuộc thanh tra và ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính. Trong thực tế có một số lượng không nhỏ những người làm việc trong cơ quan thanh tra nhưng chưa được công nhận là Thanh tra viên do vậy gặp rất nhiều khó khăn trong việc tiến hành các cuộc thanh tra.

Thiếu trầm trọng về số lượng cho nên mỗi năm thanh tra toàn ngành chỉ tiến hành được khoảng 5.600 doanh nghiệp / 365.000 doanh nghiệp và tập trung vào các doanh nghiệp lớn có nhiều nguy cơ xảy ra đình công, lãn công và tai nạn lao động.

Trình độ thanh tra viên, công chức thanh tra chưa đáp ứng yêu cầu để thực hiện nhiệm vụ “ Một thanh tra – Một doanh nghiệp”; chưa một thanh tra viên nào thông thạo tất cả các lĩnh vực về lao động, người có công và xã hội; một số thanh tra viên được đào tạo các chuyên ngành xã hội, kế toán, quản trị doanh nghiệp; Luật thương mại….làm công tác thanh tra chuyên ngành về an toàn – vệ sinh lao động cho lên không có kỹ năng phát hiện các sai phạm trong quy trình sản xuất hoặc các hành vi vi phạm các tiêu chuẩn, quy chuẩn.

Nhiều vụ tai nạn lao động không được các doanh nghiệp khai báo kịp thời khi để xảy ra tai nạn lao động chết người và không tiến hành điều tra tai nạn lao động nặng, nhẹ theo quy định do vậy không thực hiện các chế độ cho người lao động; mặt khác khi thực hiện Thông tư liên tịch số 01/2007/TTLT/BLĐTBXH-BCA-VKSNDTC ngày 12 tháng 01 năm 2007 giữa Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân tối cao về việc hướng dẫn phối hợp trong việc giải quyết các vụ tai nạn lao động chết người, tai nạn lao động khác có dấu hiệu tội phạm còn nhiều bất cập dẫn đến nhiều vụ tai nạn lao động chưa được kết luận là tai nạn lao động hoặc thời gian kết luận là tai nạn lao động quá dài không giải quyết kịp thời các chế độ cho thân nhân người bị tai nạn lao động theo quy định.

Kiểm tra An toàn lao động về Hàn, cắt kim loại tại công trường

 

3. PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP:

3.1. Hoàn thiện về pháp luật

Hành lang pháp lý là một điều kiện tiên quyết cho các hoạt động kinh tế – xã hội nói chung và hoạt động thanh tra nói riêng.

Hành lang pháp lý trong công tác thanh tra lao động bao gồm những quy định của pháp luật về nhiệm vụ và quyền  hạn của tổ chức thanh tra lao động các cấp và thanh tra viên; phạm vi hoạt động; các quy định chế tài và thực hiện pháp luật đối với đối tượng thanh tra; các quy định về tổ chức, biên chế và cơ chế hoạt động của thanh tra chuyên ngành về lao động.

Nhiệm vụ, quyền hạn của các tổ chức thanh tra lao động và thanh tra viên đã được quy định cụ thể tại Luật Thanh tra năm 2010, Bộ luật Lao động năm 2012 và các văn bản hướng dẫn. Nhưng đến nay còn nhiều nội dung trong Bộ luật Lao động chưa được hướng dẫn kịp thời cho nên khi thực hiện doanh nghiệp còn nhiều bất cập.

Chế tài xử phạt hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động được quy định tại Nghị định 95/2013/NĐ-CP ngày 22 tháng 8 năm 2013  tuy đã góp phần vào việc thực hiện pháp luật lao động, nhưng một số các quy định trong Nghị định này chưa sát với thực tế, còn có điểm chưa phù hợp, đòi hỏi trong thời gian tới phải ban hành Nghị định mới hướng dẫn việc xử phạt hành chính trong lĩnh vực lao động, là một công cụ pháp lý phục vụ cho công tác thanh tra lao động.

3.2. Tăng cường đội ngũ thanh tra viên của các cơ quan thanh tra ngành Lao động – Thương binh và Xã hội đảm bảo về số lượng, năng lực để hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Hiện nay nước ta có 63 tỉnh, thành phố. Đó là vùng lãnh thổ về hành chính mà cần phải tính tới khi thực hiện việc Thanh tra độc lập. Theo khuyến cáo của Tổ chức lao động Quốc tế, nếu lấy tiêu thức về số lượng lao động tại các cơ sở sản xuất, hiện có 3 mức về số lao động để bố trí 1 thanh tra viên :

- Tại các nước Công nghiệp phát triển nên bố trí mức 80.000 lao động có một thanh tra viên.

- Tại các nước Công nghiệp mới phát triển nên bố trí mức 60.000 lao động có 1 thanh tra viên.

- Tại các nước đang phát triển nên bố trí mức 40.000 lao động có 1 thanh tra viên.

Tuy nhiên cũng có một số tiêu thức khác để xác định số lượng thanh tra viên như: Dựa theo số lượng doanh nghiệp trên địa bàn hoặc theo tiêu thức diện tích vùng lãnh thổ, đặc điểm địa lý, mật độ dân cư …. Theo một số nghiên cứu thì 1 thanh tra viên nên phụ trách khoảng 300 doanh nghiệp trong điều kiện bình thường, với số doanh nghiệp như vậy thì trong vòng 2 năm các doanh nghiệp đều được thanh tra, kiểm tra.

Hạn chế tối đa việc điều chuyển thanh tra viên lao động đi làm nhiệm vụ khác và không tuyển dụng cán bộ chưa đủ điều kiện vào tổ chức thanh tra, thậm chí là cần đòi hỏi trình độ cao hơn so với yêu cầu tuyển dụng vào ngành nói chung.

3.3. Đào tạo nâng cao năng lực cho đội ngũ thanh tra chuyên ngành Lao động – Thương binh và xã hội

 Xây dựng chương trình, nội dung và thực hiện đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn chuyên môn, nghiệp vụ thanh tra chuyên ngành hàng năm thuộc các lĩnh vực quản lý của ngành Lao động – Thương binh và xã hội. Bồi dưỡng kiến thức về công nghệ thông tin cho thanh tra viên; Đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giảng viên nguồn về nghiệp vụ thanh tra ngành Lao động – Thương binh và Xã hội.

3.4. Kiện toàn lại cơ cấu tổ chức bộ máy của các cơ quan thanh tra ngành Lao động – Thương binh và Xã hội.

Kiện toàn cơ cấu tổ chức của Thanh tra Bộ theo hướng các phòng nghiệp vụ phụ trách từng lĩnh vực chuyên sâu. Kiện toàn cơ cấu tổ chức của thanh tra các Sở Lao động – Thương binh và Xã hội theo hướng có các bộ phận chuyên trách, phân công thanh tra viên phụ trách địa bàn quận, huyện, thị xã.

Thành lập văn phòng đại diện của Thanh tra Bộ tại miền Trung, miền Nam.

Thành lập Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ thanh tra lao động, tiến tới nâng cấp thành trung tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ thanh tra lao động khu vực ASEAN.

3.5. Xây dựng quy trình, nội dung thanh tra chuyên ngành các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của ngành để áp dụng thống nhất trên phạm vi cả nước.

Xây dựng thống nhất quy trình thanh tra chuyên ngành Lao động – Thương binh và Xã hội và nội dung thanh tra các ngành, nghề có nhiều nguy cơ xảy ra tai nạn lao động và sự cố nghiêm trọng nhằm giảm thiểu các thiệt hại do sự cố trong quá trình sản xuất gây ra cho người và tài sản.

3.6. Tăng cường, bổ sung cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật chuyên dụng, hệ thống công nghệ thông tin phục vụ công tác quản lý và hoạt động của các cơ quan thanh tra ngành Lao động – Thương binh và Xã hội.

 Đảm bảo điều kiện làm việc cho thanh tra viên tại văn phòng cũng như khi đi công tác như diện tích phòng làm việc và các trang thiết bị như máy tính, máy ảnh, các thiết bị đo kiểm tra theo chuyên ngành, phương tiện đi lại…v…v…

Xây dựng cơ sở dữ liệu, lưu trữ hồ sơ; cập nhật các văn bản quy phạm pháp luật, tài liệu liên quan trên hệ thống phần mền quản lý để trao đổi thông tin về hoạt động và kết quả thanh tra của các cơ quan thanh tra ngành Lao động – Thương binh và Xã hội.

Nhìn chung, công tác thanh tra nhà nước về lao động trong những năm gần đây đã có những đóng góp tích cực nhất định trong việc tăng cường hiệu quả thực hiện pháp luật về lao động tại các doanh nghiệp. Doanh nghiệp (người sử dụng lao động và người lao động) đã bắt đầu thừa nhận và thấy vai trò, tầm quan trọng của công tác thanh tra nhà nước về lao động tại doanh nghiệp của họ đối với việc bảo vệ quyền lợi của hai bên, duy trì và phát triển hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như các quan hệ lao động tại doanh nghiệp.

Thanh tra là một chức năng không thể thiếu của quản lý Nhà nước. Điều này đã được khẳng định trong bất kỳ hình thái quản lý Nhà nước nào, bất kỳ quốc gia nào. Những năm qua, Thanh tra ngành Lao động – Thương binh và Xã hội đã đạt được những thành tựu quan trọng, góp phần đáng kể vào công cuộc bảo vệ đất nước và đặc biệt là công cuộc đổi mới kinh tế do Đảng ta khởi xướng. Năm 2015, Thanh tra Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội đã được Đảng và Nhà nước tặng thưởng Huân chương lao động hạng nhất./.   

Ths Kỹ thuật: Phạm Trung Thông